VALLEY ASSY, KAZAKHSTAN - August 12 : A traditional national nomad long-distance horse riding competition Bayga in action on MARCH 22, 2009 in valley Assy, Kazakhstan. Stock Photo - 7007236

مسابقات اسب سواری در استبهای قزاقستان

اسب بدون شک یکی از مفید ترین موجودات برای انسان بوده و در طول تاریخ نقش مهمی را در زندگی وی داشته است: در جابجایی و مسافرت ها، جشن ها و مسابقات ورزشی، کشاورزی، … . در تاریخ، اولین استفاده از این حیوان در جنگ‌ها به1000 سال قبل از میلاد مسیح باز می گردد. اولین مکانی که اسبها در آن اهلی شده ومورد استفاده قرار گرفتند دشتها و استبهای مرکز قزاقستان می باشد. تاریخ نگاران به خصوص هرودوت و استرابون در مورد اقوامی در آسیای میانه صحبت می کنند که  سوار بر موجودی چهارپا مانند عذاب الهی بر خاورمیانه و بین النهرین حمله میکنند.این اقوام سکاهها و ماساژتها اجداد قزاقان امروزی بودند که جز اولین اقوامی بودند که مبادرت به رام کردن اسبها نمودند.و از آن زمان تا به حال قزاقان و ترکان بهترین اسبهای دنیا را تربیت می کنند

در ابتدا اسب ها را فقط برای کشیدن ارابه های جنگی به کار می بردند، اما سپس در ارتش یونان، جنجگویان سوارکار مجهز به کمان و شمشیر پدیدار شدند. در آن زمان خبری از زین و رکاب نبود و بدین سبب، جنگیدن بر روی اسب کار بسیار سختی بود.

اسطوره شناسان، افسانه‌های درباره موجوداتی با بالاتنه انسان و پایین تنه اسب را مربوط به رام کردن اسب ها و ظاهر شدن سوارکاران می دانند: از دور، سوار و اسبش در شکل یک موجود دیده می‌شدند – نیم انسان و نیم اسب. 

این حیوان نجیب می‌تواند خود را با شرایط مختلف جوی تطبیق دهد و به همین خاطر در گستره جغرافیایی وسیع و در شرایط اقلیمی مختلفی به انسان خدمت کرده است. برای مثال، اسب هایی که در هیمالیای هند زندگی می کنند، به وضعیت جوی حاکم در ارتفاعات بالا عادت کرده‌اند و نمی‌توانند برای مدت طولانی دما و رطوبت شدید در مناطق پست تر را تحمل کنند. به همین ترتیب، اسب آخال تکه به شرایط شدید بیابان قاراقوم در ترکمنستان خو گرفته است و استقامت استثنایی خود را در سال 1935، در طی سفری از عشق آباد به مسکو ثابت کرد: این اسب مسافت طولانی 4000 کیلومتری و دارای شرایط اقلیمی و آب و هوایی متنوع را در 84 روز پیمود.

 

اسب در فرهنگ قزاق

 

بر هیچ کس پوشیده نیست که اسب یکی از مهم ترین ارزش های هر جامعه کوچرویی است. قزاق ها نیز به عنوان بخشی از فرهنگ استپ در آسیای میانه، از این دسته بندی مستثنی نبوده، استفاده از اسب و اسب سواری در بین آن ها پیشینه ای کهن دارد.

موقعیت جغرافیایی خاص قزاق ها، و به علاوه این حقیقت که تمام عمر استپ نشین ها در راه سپری می شد، ایجاب می کرد تا آنها همواره ناگزیر از درگیری با باشندگان پیرامون خود بودند و این درگیری ها استفاده از اسب را برای آن ها اجتناب ناپذیر می کرد. این گونه، استپ نشین ها از همان آغاز زندگی با اسب انس می گرفتند.

در فولکلور قزاق، داستان ها و ضرب المثل های بسیاری درباره اسب وجود دارد که با توجه به مضمون و مفهوم شان می توان به مقام و اهمیت این حیوان نزد آنان پی برد. حتی افسانه ای قزاقی وجود دارد که به شرح پدیدار شدن اسب های آسمانی می پردازد. طبق این اسطوره، در ازمنه سابق اسبی وجود نداشت و مردم به جای آن ها از گاوها استفاده می کردند. در اعیاد گاوها را زینت می کردند و بر روی آن ها سوار می شدند. اما روزی اتفاقی اسرارآمیزی رخ داد: گاوها شروع به مردن و تلف شدن کردند. مردم به درگاه خداوند خود دعا می کنند تا در عوض موجود بهتری را برای کارهای سنگین تر به آنها ببخشد. ناگهان کوچ نشینان تصویر ترسناکی را در آسمان مشاهده کردند: بادی شدیدی در سحرگاه، در تمام استپ وزیدن می گیرد و از شن های بلند شده، اسبی در مقابل کوچ نشینان ظاهر شد...

آلان اوترام، باستان شناسی انگلیسی در اکتشافات و پژوهش های خود، از سنت باستانی نگهداری اسب و دوشیدن شیر آن‌ها در منطقه بوتای در شمال قزاقستان پرده برداشته است. تست کربن 14، قدمت این سایت‌ باستان شناسی را 5500  سال نشان داده است. این تاریخ، باستانی تر از فرهنگ مصر و بین النهرین بوده و از گمانه زنی های سابق 1000 تا 2000 سال قدیمی تر می باشد. همچنین، ظرف های کوچک و بعضا شکسته فرهنگ بوتای، دارای چربی شیر اسب بودند که نشانگر دوشیدن اسب ها توسط مردمان منطقه بوده است. 

فرهنگ مادی کوچ نشینان در طی قرون بسیار، تقریبا ثابت برجا مانده و اسب نیز به عنوان بخش جداناشدنی از این فرهنگ غنی، همیشه همراه قزاق ها بوده است. این حیوان نجیب در طول تاریخ برای کوچ نشینان همه چیز فراهم کرده است: غذا و لباس، امکان شکار و جنگ، تفریح. مردم بهترین اسب ها را به درگاه خداوندگار آفتاب(تنگر) که در بین استپ نشین ها مقدس شمرده می شد، قربانی می کردند. هرودوت از این سنت در نوشته های خود یاد کرده است.

در زندگی روزمره، اسب برای قزاق ها یک منبع آشامیدن بود: آب در صحرا عملا غیر قابل دسترس بود و به جای آن، کوچ نشینان قئمئز می نوشیدند:( شیر مادیان را، که در شکل خالصش تفاوت کمی با شیر گاو دارد، در مشک های بزرگ می ریختند و بعد از آن که چربی خود را از دست می داد، ترش و مکیف (مست کننده) می شد. ) 

بعلاوه، قازی که کالباسی از گوشت اسب می باشد،غذای مخصوصی است که در گذشته تهیه آن فقط برای ثروتمندان مقدور بوده است. نحوه تهیه آن بدین ترتیب می باشد که گوشت اسب را در آب نمکدار جوشانده، روده هایش را با این گوشت پر می کنند. سپس برای مدتی آن را از گنبد یورت آویزان می‌کنند تا دودی شود.کالبباس نیز اولین بار توسط قزاقها ساخته شد وبه علت ماندگاری زیاد مورد توجه جهانگردان اروپایی قرار گرفته و به اروپا برده شد.

انس و الفت مردمان استپ نسبت به اسب از همان دوران کودکی در روح و جان فرزندان شان نیز نفوذ می کرد. در این باره، والدین کودکان با آشنا ساختن فرزندان خود از سنین بسیار کم با اسب و آموختن عشق ورزیدن به این حیوان و همچنین چابک سواری، نقش بسزایی را ایفا می کردند. قزاق ها همچنین مجازات بسیاری سختی را برای دزدی اسب در نظر می گرفتند: دزد نه تنها مجبور به بازگردادن اسب بود، که باید نه برابر بهای آن را نیز می پرداخت. اگر او استطاعت مالی نداشت، فرزندانش، و اگر فرزندی نداشت، زنش را می گرفتند.   

در ادبیات قزاقی، ضرب‌المثل ها و عبارات بسیاری وجود دارند که به اسب و ارزش آن اشاره می کنند. از آن جمله اند، «اسب، بال مرد است»، «اسب پادشاه حیوان هاست»، … . همچنین، از کسی که دارای انسانیت والا، صبر و استواری در مقابل سختی‌ها بود، با صفت «دارای سیرت و طبیعت اسب» تعریف می شد. 

بعلاوه، در زبان قزاقی نزدیک به 80 کلمه برای اشاره به «اسب» وجود دارد.مانند:آت تای قونان ژلقه بایتال و.... حتی امروز نیز نامگذاری این حیوان طبق سنت باستانی انجام می گردد: اسم هر اسب با کلمه اول اسم پدرش باید همخوانی داشته باشد. 

حفظ نام اسب قهرمانان ملی قزاق ها در حافظه تاریخی مردم، در کنار سواران آن‌ها نیز نشان از مقام خاص این حیوان برای استپ نشینان دارد: تای بورئل - اسب قوبئلاندی، بوزتارلان – اسب ارتاغئن، قارا قاسقا – اسب قامبار باتئر، بوزژورغا – اسب تؤلگه، قولاگری – اسب آقان سری، … . در اسطوره های قزاقی، اسب به هنگامی که صاحبش تحت فشار بوده و دچار مشکل می شد، لب به سخن می گشود و او را راهنمایی می‌کرد (مثل ار تؤستیک، آلتئن ساقا).      

قزاق ها از اسب در بازی‌ها و مسابقات محلی خود نیز استفاده می کردند. بسیاری از سنت‌های فرهنگی و بازی‌های اجتماعی مردم با اسب همراه بوده است: آلامان بیگه، کونان بیگه، ژورغا ژارئس(مسابقه قدرت)، کؤکپار(بز کشی)، قئز قوو … . 

آ. ویلکینز در سال 1885 در ژورنال پرورش اسب، تحت مقاله «یادداشت هایی درباره اسب های ترکستان» می نویسد:

«در بین ملیت های آسیای میانه، قزاق ها و ترکمن ها که اسب را برای پیمایش مسیرهای طولانی تمرین می دهند، مسابقه‌ای را به طول 20 تا 30 ورست (هر ورست، کمی بیشتر از 1 کیلومتر می باشد) برگزار کردند. قزاق های شهر اولیاتا برای مسابقه‌ای به طول 100 ورست آماده شده بودند». در همین مقاله، نکته جالبی ذکر شده است: «یک سوار، فاصله رفت و برگشت بین تاشکنت و اورنبورگ را در 18 روز طی می کند. به همین خاطر این مسأله تعجب همه اروپا را برانگیخته است. بیشتر جوانان قزاق اینجا، به آسانی از پس فاصله 15 روزه بین وین تا پاریس بر می آیند».

برای قزاق ها، اسب همچنین مقیاس ثروت مردم بوده است: هر کسی که تعداد اسب هایش از 5000 راس می گذشت، در زمره ثروتمندان محسوب می شد. محمد حیدر دولغات می نویسد: «دنیای ما اسب، خوراکی که از آن لذت می‌بریم گوشت، نوشیدنی مورد علاقه ما قئمئز، و منظره جذاب ما اسب های در های چریدن است». در سال 1880 اتریش 3.5 میلیون راس اسب، آلمان 3.3 میلیون، فرانسه 3 میلیون، اما منطقه ارنبورگ(اولین پایتخت قزاقها که در اشغال دولت روسیه می باشد) قزاقستان به تنهایی دارای 1.8 میلیون اسب بوده است.

در حال حاضر نیز اسب به عنوان نماد جمهوری قزاقستان مطرح می باشد و هرساله مسابقات وجشنهایی که توسط اسب سواران اجرا می شود در قزاقستان برگزار میشود.قزاقهای مقیم ایران نیز تا حدودی سنت استفاده از گوشت اسبها را حفظ کرده اند و با درست کردن قازی با گوشت اسب این سنت دیرین قزاقها را زنده نگه داشته اند.

 

 Kazak folk festival in China

تصویری از مسابقات بز کشی قزاقها در ایالت سینگ کیانگ(ترکستان شرقی) چین